Мы сядзелі ў глыбокіх скураных крэслах, падзеленыя столікам з келіхамі і шампанскім у сярэбраным вядзерцы.

— Калі вы дажывяце да майго ўзросту, шмат што вам будзе здавацца дзіўным.

— Вы не падобны на старога.

— Цела старэе. Часам мне здаецца, што ў мяне палец можа адламацца, як кончык крэйды. А дух не старэе, і мудрасці не дабаўляецца.

— Вы мудры.

— Не, гэта вялікая памылка — мудрасць старых. Старыя не мудрыя. Яны толькі асцярожныя.

— Магчыма, гэта і ёсць мудрасць.

— Гэта вельмі непрывабная мудрасць. Што вы цэніце вышэй за ўсё?

— Каханую жанчыну.

— Вось і я таксама. Гэта не мудрасць. А жыццё вы цэніце?

— Так.

— Я таксама. Таму што гэта ўсё, што ў мяне ёсць. I яшчэ дні нараджэння, — засмяяўся ён. — Відаць, вы мудрэйшы, чым я. Вы не святкуеце дзень свайго нараджэння.

Мы абодва смакавалі віно.

— Што вы на самай справе думаеце пра вайну? — спытаў я.

— Я думаю, што яна бязглуздая.

— Хто выйграе яе?

— Італьянцы. Яны больш маладая нацыя.

— Хіба маладыя нацыі заўсёды выйграюць вайну?

— Яны здольныя на гэта ў пэўны перыяд.

— А потым што?

— Яны становяцца старымі нацыямі.

— А вы кажаце, што вы не мудры.

— Дарагі мой хлопчык, гэта не мудрасць. Гэта цынізм.

— Мне здаецца гэта найбольшай мудрасцю.

— Гэта не зусім так. Я мог бы прывесці прыклады ў пацвярджэнне процілеглага. Але гэта нядрэнна сказана. Мы выпілі ўсё шампанскае?

— Амаль што.

— Можа, вып'ем яшчэ? Потым я пайду пераапрануцца.

— Відаць, не варта болей.

— Вам на самай справе не хочацца?

— Так. Ён устаў.

— Жадаю вам шмат поспехаў, і шмат шчасця, і шмат, шмат здароўя.

— Дзякуй вам. А я жадаю вам жыць вечна.

— Дзякуй вам. Я так і раблю. А калі раптам вы станеце набожным, памаліцеся за мяне, калі я памру. Я ўжо некалькіх сяброў прасіў аб гэтым. Я спадзяваўся сам стаць набожным, але гэтага не здарылася.

Мне здавалася, што ён усміхнуўся з сумам. Ён быў вельмі стары, і на яго твары было вельмі шмат маршчын, і ва ўсмешцы ўдзельнічала гэтулькі рысак, што адценні губляліся ў ix.

— Я, відаць, стану вельмі набожным, — сказаў я. — Ва ўсякім выпадку, я буду маліцца за вас.

— Я заўсёды чакаў, што стану набожным. У маёй сям'і ўсе паміралі вельмі набожнымі. Але чамусьці гэтага не здарылася.

— Яшчэ вельмі рана.

— А мо ўжо вельмі позна. Мо я перажыў свае рэлігійнае пачуццё.

— У мяне яно з'яўляецца толькі ноччу.

— Але ж вы яшчэ і кахаеце. Не забывайцеся, што гэта таксама рэлігійнае пачуццё.

— Вы так лічыце?

— Вядома. — Ён зрабіў крок да більярда. — Вы вельмі ласкавы, што згулялі са мной.

— Гэта вялікае задавальненне для мяне.

— Пойдзем наверх разам.

РАЗДЗЕЛ ТРЫЦЦАЦЬ ПЯТЫ

Ноччу была навальніца, і, прачнуўшыся, я пачуў, як дождж хвошча на шыбах. У адчыненае акно залівала вада. Хтосьці стукаўся ў дзверы. Я падышоў да дзвярэй вельмі ціха, каб не разбудзіць Кэтрын, і адчыніў. Гэта быў бармен. Ён быў у паліто і трымаў у руках мокры капялюш.

— Мне трэба пагаварыць з вамі, tenente.

— У чым справа?

— Справа вельмі сур'ёзная.

Я агледзеўся. У пакоі было цёмна. Я ўбачыў лужыну на падлозе пад акном.

— Уваходзьце, — сказаў я. Я за руку правёў яго ў ванны пакой, зачыніў дзверы і запаліў святло. Я прысеў на край ванны.

— У чым справа, Эміліо? У вас якая-небудзь бяда?

— Не. Не ў мяне, а ў вас, tenente.

— Вось як?

— Раніцай прыйдуць вас арыштоўваць.

— Вось як?

— Я прыйшоў сказаць вам. Я быў у горадзе і ў кафэ пачуў размову.

— Разумею.

Ён стаяў перада мной, у мокрым паліто, з мокрым капелюшом у руках і маўчаў.

— За што мяне хочуць арыштаваць?

— Штосьці звязанае з вайной.

— Вы ведаеце — што?

— Не. Але я ведаю, што раней вас бачылі тут афіцэрам, а цяпер вы прыехалі ў цывільным. Пасля гэтага адступлення яны кожнага гатовы арыштаваць.

Я памаўчаў.

— У колькі яны збіраюцца прыйсці?

— Раніцай. Дакладнай гадзіны я не ведаю.

— Што вы параіце рабіць?

Ён паклаў капялюш у ракавіну рукамыйніка. Ён быў вельмі мокры, і вада ўвесь час сцякала на падлогу.

— Калі за вамі нічога няма, то вам няма чаго баяцца. Але трапіць пад арышт заўсёды непрыемна — асабліва цяпер.

— Я не хачу трапляць пад арышт.

— Тады едзьце ў Швейцарыю.

— Як?

— На маёй лодцы.

— На возеры бура, — сказаў я.

— Бура прайшла. Хвалі яшчэ ёсць, але вы справіцеся.

— Калі нам ехаць?

— Зараз. Яны могуць прыйсці вельмі рана.

— А нашы рэчы?

— Складзіце іх. Няхай ваша лэдзі апранаецца. Я паклапачуся аб рэчах.

— Дзе вы будзеце?

— Я пачакаю тут. Не трэба, каб мяне бачылі ў калідоры.

Я адчыніў дзверы, прычыніў іх за сабой і ўвайшоў у спальню. Кэтрын не спала.

— Што там такое, любы?

— Нічога, Кэт, — сказаў я. — Хочаш зараз апрануцца і ехаць на лодцы ў Швейцарыю?

— А ты хочаш?

— Не, — сказаў я. — Я хачу легчы зноў у ложак.

— Што здарылася?

— Бармен кажа, што раніцай мяне прыйдуць арыштоўваць.

— А бармен пры сваім розуме?

— Так.

— Тады, любы, апранайся хутчэй, і адразу ж паедзем. — Яна села на край ложка. Яна была яшчэ сонная. — Гэта бармен там у ваннай?

— Так.

— Тады я не буду мыцца. Калі ласка, любы, адвярніся, і я за адну хвіліну апрануся.

Я ўбачыў яе белую спіну, калі яна здымала начную кашулю, і потым адвярнуўся, бо яна папрасіла. Яна ўжо пачала паўнець ад цяжарнасці і не хацела, каб я бачыў яе. Я апрануўся, слухаючы шум дажджу за акном. Мне амаль не было чаго складваць.

— У мяне яшчэ шмат месца ў чамадане, Кэт.

— Я ўжо амаль усё склала, — сказала яна. — Любы, я страшэнна неразумная, але скажы мне, чаго бармен сядзіць у ваннай?

— Ён чакае, каб аднесці нашы рэчы ўніз.

— Які слаўны!

— Ён мой даўні сябар, — сказаў я. — Аднойчы я ледзь не прыслаў яму тытуню для люлькі.

Я паглядзеў у адчыненае акно, за якім цямнела ноч. Возера не было відаць, толькі змрок і дождж, але вецер сціх.

— Я гатова, любы, — сказала Кэтрын.

— Добра. — Я падышоў да дзвярэй ваннай. — Вось чамаданы, Эміліо, — сказаў я. Бармен узяў абодва чамаданы.

— Вы вельмі добры, што хочаце дапамагчы нам, — сказала Кэтрын.

— Дробязь, лэдзі, — сказаў бармен. — Я вельмі рады дапамагчы вам, каб толькі не нажыць непрыемнасцей сабе. Паслухайце, — сказаў ён мне, — я спушчуся з рэчамі па чорнай лесвіцы і пайду проста да лодкі. Вы ідзіце спакойна, як быццам сабраліся прагуляцца.

— Цудоўная ноч для прагулкі, — сказала Кэтрын.

— Ноч дрэнная, што і казаць.

— Як добра, што ў мяне ёсць парасон, — сказала Кэтрын.

Мы прайшлі па калідоры і па шырокай, засланай тоўстым дываном лесвіцы. Унізе, каля дзвярэй, сядзеў за сваёй канторкай парцье.

Ён вельмі здзівіўся, калі ўбачыў нас.

— Вы хочаце выйсці, сэр? — спытаў ён.

— Так, — сказаў я. — Мы хочам паглядзець на возера ў буру.

— У вас няма парасона, сэр?

— Не, — сказаў я. — У мяне непрамакальнае паліто. Ён з сумненнем агледзеў мяне.

— Я дам вам парасон, сэр, — сказаў ён. Ён выйшаў і вярнуўся з вялікім парасонам. — Крыху велікаваты, сэр, — сказаў ён. Я даў яму дзесяць лір. — О, вы вельмі ласкавы, сэр. Вельмі вам удзячны, — сказаў ён.

Ён адчыніў перад намі дзверы, і мы выйшлі пад дождж. Ён усміхнуўся Кэтрын, і яна ўсміхнулася яму.

— Не заставайцеся доўга на вуліцы ў буру, — сказаў ён. — Вы прамокнеце, сэр і лэдзі. — Ён быў малодшым парцье, і яго англійская мова яшчэ была памылкова літаральнай.

— Мы хутка вернемся, — сказаў я.

Мы пайшлі пад вялізным парасонам па сцежцы, і далей па мокрым цёмным садзе да шашы, і цераз шашу да абсаджанай кустамі берагавой алеі. Вецер дзьмуў цяпер з берага. Гэта быў сыры, халодны лістападаўскі вецер, і я ведаў, што ў гарах ідзе снег. Мы прайшлі па набярэжнай уздоўж прыкаваных у нішах лодак да таго месца, дзе стаяла лодка бармена. Вада была цямнейшая за камяні. Бармен выйшаў з-за дрэў.