— Я ў гэтым упэўнены.

— Вы ўпэўнены?

— Так.

Ён уважліва паглядзеў на мяне.

— Тады дазвольце сказаць вам адну рэч. Не разгульвайце ў гэтым мундзіры.

— Чаму?

— На рукавах яўна відаць месцы, адкуль паспораты зорачкі. Сукно іншага колеру.

Я прамаўчаў.

— Калі ў вас няма папер, я магу вам дастаць паперы.

— Якія паперы?

— Адпускное пасведчанне.

— Мне не патрэбны паперы. У мяне ёсць паперы.

— Добра, — сказаў ён. — Але калі вам патрэбны паперы, я магу дастаць вам усё, што трэба.

— Колькі каштуюць тыя паперы?

— Гледзячы што. Цана памяркоўная.

— Зараз мне нічога не трэба.

Ён паціснуў плячыма.

— У мяне ўсё як трэба, — сказаў я.

Калі я выходзіў, ён сказаў:

— Не забывайце, што я ваш сябар.

— Не забуду.

— Яшчэ ўбачымся.

— Абавязкова, — сказаў я.

Выйшаўшы, я абагнуў вакзал, дзе магла быць ваенная паліцыя, і наняў экіпаж каля агароджы маленькага парку. Я даў вазніцы адрас шпіталя. Прыехаўшы ў шпіталь, я ўвайшоў у каморку швейцара. Яго жонка расцалавала мяне. Ён паціснуў мне руку.

— Вы вярнуліся! Вы здаровы!

— Так.

— Вы снедалі?

— Так.

— Як ваша здароўе, tenente? Як здароўе? — пыталася жонка.

— Цудоўна.

— Мо паснедаеце з намі?

— Не, дзякую. Скажыце, міс Барклі зараз у шпіталі?

— Міс Барклі?

— Сястра-англічанка.

— Яго каханка, — сказала жонка. Яна пагладзіла мяне па плячы і ўсміхнулася.

— Не, — сказаў швейцар. — Яна паехала.

У мяне абарвалася сэрца.

— Вы ўпэўнены? Я кажу пра маладую англічанку — высокая, бландзінка.

— Я ўпэўнены, яна паехала ў Стрэзу.

— Калі яна паехала?

— Два дні таму, разам з другой сястрой-англічанкай.

— Так, — сказаў я. — Я хачу папрасіць вас аб нечым. Нікому не кажыце, што вы бачылі мяне. Гэта вельмі важна.

— Я нікому не скажу, — сказаў швейцар.

Я працягнуў яму дзесяць лір. Ён адпіхнуў руку.

— Я абяцаў вам, што не скажу нікому, — сказаў ён. — Мне не трэба грошай.

— Чым мы можам дапамагчы вам, signor tenente? — спытала яго жонка.

— Толькі гэтым, — сказаў я.

— Мы будзем нямыя, — сказаў швейцар. — Вы дайце мне знаць, калі што спатрэбіцца.

— Добра, — сказаў я. — Да пабачэння. Яшчэ ўбачымся.

Яны стаялі ў дзвярах, гледзячы мне ўслед.

Я сеў у экіпаж і даў вазніцы адрас Сіманса, таго майго знаёмага, які вучыўся спяваць.

Сіманс жыў на другім канцы горада, каля Порта-Маджэнта. Ён ляжаў на ложку і быў яшчэ зусім сонны, калі я прыйшоў да яго.

— Страшэнна рана вы ўсталі, Генры, — сказаў ён.

— Я прыехаў раннім цягніком.

— Што гэта за гісторыя з адступленнем? Вы былі на фронце? Хочаце цыгарэту? Вунь там, на стале.

Пакой быў вялікі, з ложкам каля сцяны, раялем у процілеглым куце, камодай і сталом. Я сеў на крэсла каля ложка. Сіманс сядзеў, падклаўшы падушкі над спіну, і курыў.

— У мяне дрэнныя справы, Сім, — сказаў я.

— У мяне таксама, — сказаў ён. — У мяне заўсёды дрэнныя справы. Курыць не хочаце?

— Не, — сказаў я. — Што трэба для таго, каб паехаць у Швейцарыю?

— Вам? Вас італьянцы не выпусцяць за мяжу.

— Гэта я ведаю. А швейцарцы? Што зробяць швейцарцы?

— Яны вас інтэрніруюць.

— Я ведаю. Але якая механіка гэтай справы?

— Ніякай. Гэта вельмі проста. Вы можаце ездзіць куды хочаце. Трэба, здаецца, толькі з'яўляцца на праверку ці на нешта падобнае. А што? Вас праследуе паліцыя?

— Пакуль яшчэ не.

— Калі не хочаце гаварыць, не трэба. Хоць цікава было б паслухаць. Я з трэскам праваліўся ў П'ячэнцы.

— Ды што вы!

— Так, так, вельмі дрэнна прайшло. I добра ж спяваў. Я збіраюся паспрабаваць яшчэ раз — тут, у «Лірыка».

— Вельмі шкада, што мне не ўдасца паслухаць.

— Вы вельмі мілы. У вас што, сур'ёзныя непрыемнасці?

— Не ведаю.

— Калі не хочаце гаварыць, не трэба. А чаму вы тут, а не на гэтым праклятым фронце?

— Я вырашыў, што з мяне хопіць.

— Малайчына. Я заўсёды ведаў, што вы не пазбаўлены развагі. Я магу вам чым-небудзь дапамагчы?

— Вы вельмі заняты.

— Зусім не, дарагі Генры. Зусім не. Я буду рады чым-небудзь заняцца.

— Вы прыкладна майго ўзросту. Ці не сходзіце купіць мне цывільны касцюм? У мяне ёсць касцюмы, але ўсе яны ў Рыме.

— Так, вы ж там раней жылі. Што за гнюснае месца! Як вы маглі там жыць?

— Я хацеў стаць архітэктарам.

— Самае непадыходзячае для гэтага месца. Не купляйце нічога. Я вам дам усё, што трэба. Ідзіце вось туды, у гардэробную. Там ёсць шафа. Бярыце ўсё, што вам спадабаецца. I нічога вам не трэба купляць, дарагі мой.

— Я ўсё-ткі лепш купіў бы, Сім.

— Дарагі мой, мне куды лягчэй аддаць вам усё, што я маю, чым ісці купляць. У вас ёсць пашпарт? Без пашпарта вы далёка не паедзеце.

— Так. Мой стары пашпарт пры мне.

— Тады апранайцеся, дарагі мой, і наперад, у добрую старую Гельвецыю.

— Гэта ўсё не так проста. Мне яшчэ трэба ў Стрэзу.

— Што лепш, дарагі мой! А там у лодачку — і прамым ходам на другі бок. Калі б не маё спяванне, я паехаў бы з вамі. I паеду.

— Вы там можаце перайсці на цірольскі фальцэт.

— I перайду, дарагі мой. Хоць я і ўмею спяваць. У гэтым вось і недарэчнасць.

— Галавой ручаюся, што вы ўмееце спяваць. Ён адкінуўся назад і зноў закурыў цыгарэту.

— Галавой лепш не ручайцеся. Хоць усё-ткі я умею спяваць. Паслухайце. — Ён загалёкаў з «Афрыканкі»; шыя яго напружылася, жылы ўздуліся. — Я умею спяваць, — сказаў ён. — А там як ім хочацца.

Я паглядзеў у акно.

— Я пайду адпушчу экіпаж.

— Вяртайцеся хутчэй, дарагі мой, і сядзем снедаць.

Ён устаў з ложка, выпрастаўся, глыбока ўдыхнуў паветра і стаў рабіць гімнастычныя практыкаванні. Я сышоў уніз і расплаціўся з вазніцам.

РАЗДЗЕЛ ТРЫЦЦАЦЬ ТРЭЦІ

У цывільным я адчуваў сябе як на маскарадзе. Я вельмі доўга насіў ваенную форму, і мне цяпер не хапала адчування падцягнутасці ў адзенні. Штаны быццам матляліся. Я ўзяў у Мілане білет да Стрэзы. Я купіў сабе новы капялюш. Капялюш Сіма я не мог надзець, але касцюм быў вельмі добры. Ад яго пахла тытунём, і калі я сядзеў у купэ і глядзеў у акно, у мяне было такое адчуванне, што мой новы капялюш вельмі новы, а касцюм вельмі стары. Настрой у мяне быў сумны, як мокры ламбардскі ландшафт за акном. У купэ сядзелі нейкія лётчыкі, якія ацанілі мяне не вельмі высока. Яны пазбягалі глядзець на мяне і падкрэслівалі сваю пагарду да цывільнага чалавека майго ўзросту. Я не адчуваў сябе зняважаным. Раней я абразіў бы ix і ўчыніў бойку. Яны сышлі ў Галараце, і я быў рады, што застаўся адзін. У мяне была газета, але я не чытаў яе, бо не хацеў чытаць пра вайну. Я вырашыў забыцца пра вайну. Я заключыў сепаратны мір. Я адчуваў сябе адчайна адзінокім і быў рады, калі цягнік прыбыў у Стрэзу.

На вакзале я думаў убачыць камісіянераў з гатэляў, але ні аднаго не было. Сезон даўно ўжо скончыўся, і цягнік ніхто не сустракаў. Я выйшаў з вагона са сваім чамаданам, — гэта быў чамадан Сіма, вельмі лёгкі, таму што ў ім нічога не было, акрамя дзвюх сарочак, — і пастаяў на пероне пад дажджом, пакуль цягнік не крануўся. Я спытаў у аднаго з вакзальных служачых, ці не ведае ён, якія гатэлі яшчэ адчынены. «Гранд-Гатэль» быў адчынены, і «Дэз'іль-Барамэ», і некалькі маленькіх гатэляў, якія не зачыняліся цэлы год. Я пайшоў пад дажджом да «Дэз'іль-Барамэ», з чамаданам у руцэ. Я ўбачыў экіпаж, што праязджаў па вуліцы, і зрабіў знак вазніцы. Лепш было прыехаць у экіпажы. Мы падкацілі да пад'езда вялікага гатэля, і парцье выйшаў насустрач з парасонам і быў вельмі ветлівы.

Я выбраў добры нумар. Ён быў вялікі і светлы, з відам на возера. Над возерам нізка навіслі хмары, але я ведаў, што пры сонечным святле яно вельмі прыгожае. Я сказаў, што чакаю сваю жонку. У нумары стаяў вялікі двухспальны ложак, letto matrimoniale³¹, з атласнай коўдрай. Гэта быў вельмі шыкоўны гатэль. Я прайшоў па доўгім калідоры і потым па шырокай лесвіцы спусціўся ў бар. Бармен быў мой стары знаёмы, і я сядзеў на высокім табурэце і еў салёны міндаль і хрусткую бульбу. Марціні быў халодны і чысты на смак.