— Як ваша адчуванне, tenente? — спытаў Піані.

Мы ішлі па ўзбочыне дарогі, запруджанай транспартам і войскам.

— Выдатна.

— Я стаміўся ісці.

— Наша справа зараз менавіта ў тым, каб ісці. Няма чаго турбавацца.

— Банела зрабіў неразумна.

— Вядома.

— Як вы з ім паступіце, tenente?

— Не ведаю.

— Вы не можаце адзначыць яго як узятага ў палон?

— Не ведаю.

— Калі вайна будзе працягвацца, яго родных могуць пакараць.

— Вайна не будзе працягвацца, — сказаў нейкі салдат. — Мы ідзём дамоў. Вайна скончана.

— Усе ідуць дамоў.

— Шырэй крок, tenente, — сказаў Піані. Ён хацеў хутчэй прайсці міма.

— Tenente? Хто тут tenente? A basso gli ufficiali! Далоў афіцэраў!

Піані ўзяў мяне пад руку.

— Я лепей буду зваць вас па імені, — сказаў ён. — Каб не здарылася бяды. Былі выпадкі расправы з афіцэрамі.

Мы пайшлі шпарчэй і мінулі гэтую групу.

— Я пастараюся зрабіць так, каб яго родных не пакаралі, — сказаў я, працягваючы размову.

— Калі вайна скончылася, тады ўсё роўна, — сказаў Піані. — Але я не веру, што яна скончылася. Занадта добра было б, калі б яна скончылася.

— Пра гэта мы хутка даведаемся, — сказаў я.

— Я не веру, што яна скончылася. Тут усе думаюць, што яна скончылася, але я не веру.

— Viva la Расе!²⁹ — выгукнуў нейкі салдат. — Мы ідзём дамоў.

— Было б добра, каб мы ўсе пайшлі дамоў, — сказаў Піані. — Вам хацелася б пайсці дамоў?

— Так.

— Не будзе гэтага. Я не веру, што вайна скончылася.

— Andiamo a casa!³⁰ — крыкнуў салдат.

— Яны кідаюць вінтоўкі, — сказаў Піані. — Здымаюць іх і кідаюць на хаду. А пасля крычаць.

— Дарэмна яны кідаюць вінтоўкі.

— Яны думаюць, што, калі кінуць вінтоўкі, іх не прымусяць больш ваяваць.

У змроку пад дажджом, пракладваючы сабе шлях па ўзбочыне дарогі, я бачыў, што многія салдаты захавалі свае вінтоўкі. Яны тырчалі за спінай.

— З якой брыгады? — гукнуў афіцэр.

— Brigata di Pace! — крыкнуў нехта. — Брыгады міру.

Афіцэр прамаўчаў.

— Што ён гаворыць? Што гаворыць афіцэр?

— Далоў афіцэра. Viva la Pace!

— Давайце хутчэй, — сказаў Піані.

Мы ўбачылі два англійскія санітарныя аўтамабілі, пакінутыя сярод іншых машын на дарозе.

— З Гарыцыі, — сказаў Піані. — Я ведаю гэтыя машыны.

— Яны апярэдзілі нас.

— Яны выехалі раней.

— Дзіўна. Дзе ж шафёры?

— Недзе спераду.

— Немцы спыніліся ля Удзіны, — сказаў я. — Мы ўсе пяройдзем раку.

— Так, — сказаў Піані. — Вось чаму я і думаю, што вайна будзе працягвацца.

— Немцы маглі прайсці далей, — сказаў я. — Дзіўна, чаму яны не ідуць далей.

— Не разумею. Я нічога не разумею ў гэтай вайне.

— Відаць, ім давялося чакаць абозу.

— Не разумею, — сказаў Піані. Адзін, ён стаў значна далікатнейшы. У кампаніі іншых шафёраў ён быў надта языкаты.

— Вы жанаты, Луіджы?

— Вы ж ведаеце, што я жанаты.

— Ці не таму вы не захацелі здацца ў палон?

— Часткова і таму. А вы жанаты, tenente?

— Не.

— Банела таксама не.

— Нельга ўсё тлумачыць толькі тым, што чалавек жанаты альбо нежанаты. Але жанатаму, вядома, хочацца вярнуцца да жонкі, — сказаў я. Мне падабалася гаварыць пра жонак.

— Вядома.

— Як вашы ногі?

— Баляць.

На світанні мы дабраліся да берага Тальямента і пайшлі ўздоўж набухлай ракі да моста, на якім ішла пераправа.

— Павінны былі б затрымацца на гэтай рацэ, — сказаў Піані. У змроку здавалася, што рака вельмі моцна набухла. Вада бурліла, і рэчышча нібыта пашыралася. Драўляны мост быў удаўжыню амаль тры чвэрці мілі, і рака, якая звычайна вузкімі пратокамі бегла ў глыбіні па шырокім камяністым дне, паднялася зараз амаль да сёмага драўлянага насцілу. Мы прайшлі па беразе і змяшаліся з натоўпам, які пераходзіў раку. Паволі ідучы пад дажджом, за некалькі футаў ад набухлай ракі, моцна заціснуты ў натоўпе, ледзь не спатыкаючыся на зарадную скрынку спераду, я глядзеў на раку. Зараз, калі давялося раўняць свой крок з чужымі, я адчуў моцную стомленасць. Падчас пераходу ракі ажыўлення не было. Я падумаў, што было б, калі б днём сюды скінуў бомбу самалёт.

— Піані! — сказаў я.

— Я тут, tenente. — У натоўпе і мітусні ён крыху адарваўся ад мяне. Ніхто не размаўляў. Кожны імкнуўся перайсці як мага хутчэй, думаў толькі пра гэта. Мы ўжо амаль перайшлі. У канцы моста, з абодвух бакоў, з ліхтарамі стаялі афіцэры і карабінеры. Іх сілуэты чарнелі на фоне неба. Калі мы падышлі бліжэй, я ўбачыў, як адзін афіцэр паказаў на нейкага чалавека ў калоне. Карабінер пайшоў па яго і вярнуўся, трымаючы яго за плячо. Ён павёў яго ад дарогі. Мы амаль параўняліся з афіцэрамі. Яны ўзіраліся ў кожнага, хто ішоў у калоне, часам перагаворваліся адзін з адным, выступаючы наперад, каб асвятліць ліхтаром чый-небудзь твар. Яшчэ аднаго ўзялі якраз перад тым, як мы параўняліся з імі. Гэта быў падпалкоўнік. Я бачыў зорачкі на рукаве, калі яго асвятлілі ліхтаром. У яго былі сівыя валасы, ён быў нізенькі і тоўсты. Карабінеры пацягнулі яго ўбок ад моста. Калі мы параўняліся з афіцэрамі, я ўбачыў, што яны глядзяць на мяне. Пасля адзін паказаў на мяне і нешта сказаў карабінеру. Я ўбачыў, што карабінер кіруецца ў мой бок, штурхаючыся ў крайніх радах калоны, затым я адчуў, што ён схапіў мяне за каўнер.

— Што такое? — спытаў я і ўдарыў яго ў твар. Я ўбачыў яго твар над капелюшом, падкручаныя ўгару вусы і кроў, якая цякла па шчацэ. Яшчэ адзін нырнуў у натоўп і ціснуўся да нас.

— Што такое? — спытаў я. Ён не адказваў. Ён выбіраў момант, рыхтуючыся схапіць мяне. Я сунуў руку за спіну, каб дастаць пісталет. — Ты што, не ведаеш, што не маеш права чапаць афіцэра?

Другі схапіў мяне ззаду і тузануў маю руку так, што ледзь не вывіхнуў яе. Я павярнуўся да яго, і тут першы абхапіў мяне за шыю. Я біў яго нагамі і левым каленам трапіў яму ў пах.

— У выпадку супраціўлення страляйце, — сказаў афіцэр. — Адвядзіце яго.

— Хто вы такія?

— Палявая жандармерыя, — сказаў другі афіцэр.

— Чаму ж вы не папрасілі мяне падысці, замест таго, каб напускаць на мяне гэтыя самалёты?

Яны не адказалі. Яны не абавязаны былі адказваць. Яны былі — палявая жандармерыя.

— Адвядзіце яго туды, дзе ўсе іншыя, — сказаў першы афіцэр. — Чуеце, ён гаворыць па-італьянску з акцэнтам.

— З такім жа, як і ты, сволач, — сказаў я.

— Адвядзіце яго туды, дзе іншыя, — сказаў першы афіцэр.

Мяне павялі міма афіцэраў на адкрытае месца на беразе ракі, дзе стаяла групка людзей. Калі мы ішлі, у тым баку пачуліся стрэлы. Я бачыў успышкі і чуў залп. Мы падышлі. Чатыры афіцэры стаялі побач, і перад імі, паміж двух карабінераў, нейкі чалавек. Крыху далей група людзей пад аховай карабінераў чакала допыту. Яшчэ чатыры карабінеры стаялі каля афіцэраў, якія вялі допыт. Гэтыя карабінеры былі ў шыракаполых капелюшах. Двое, што прывялі мяне, падштурхнулі мяне да групы, якая чакала допыту. Я паглядзеў на чалавека, якога дапытвалі. Гэта быў маленькі тоўсты сівы чалавек, якога ўзялі ў калоне. Афіцэры вялі допыт з усёй дзелавітасцю, халоднасцю і самавалоданнем італьянцаў, якія страляюць, не баючыся выстралаў у адказ.

— З якой брыгады? Ён сказаў.

— З якога палка? Ён сказаў.

— Чаму вы не са сваім палком? Ён сказаў.

— Вам вядома, што афіцэр павінен знаходзіцца ў сваёй часці?

Яму было вядома.

Больш пытанняў не было. Загаварыў другі афіцэр.

— З-за вас і падобных да вас варвары ўварваліся на тэрыторыю свяшчэннай айчыны.

— Дазвольце, — сказаў падпалкоўнік.

— Здрада накшталт вашай забрала ў нас вынікі перамогі.

— Вам калі-небудзь даводзілася адступаць? — спытаў падпалкоўнік.

— Італьянцы не павінны адступаць.

Мы стаялі пад дажджом і ўсё гэта слухалі. Мы стаялі насупраць афіцэраў, а арыштаваны спераду ад нас і крыху збоку.

— Калі вы хочаце расстраляць мяне, — сказаў падпалкоўнік, — прашу вас, расстраляйце адразу, без далейшага допыту. Гэты допыт недарэчны. — Ён перахрысціўся. Афіцэры загаварылі між сабой. Адзін напісаў нешта на лісціку з блакнота.