Я запісаў пра гэтую «дробязь» толькі для сябе, без намеру даваць у друк, проста каб не падумаў хтосьці, што вось i хваліцца, а стары чалавек...
Сёння, прачытаўшы ў «Маладосці» аповесць Дамашэвіча «Доля-пустацвет», пазваніў Балодзю, з якім, дарэчы, даўно не бачыліся, не сазвоньваліся, павіншаваў яго з удачай, а заадно сказаў добрае слова аб яго ўспамінах пра Быкава, падзякаваўшы за згадку пра выпадак з першай Васілёвай кнігай. Даўгавата, цёпла пагаварылі.
Няўжо пра такія пачуцці трэба маўчаць?..
* * *
Упершыню такое для мяне пра Бормана, «нацыста № 2 », — ён быў заядлым атэістам, богам яму, цалкам i назаўсёды, быў адзін фюрэр.
Сын Бормана, «Марцін Борман-малодшы», толькі пасля разгрома Нямеччыны, ушчэнт разгубленым юнаком, што схаваўся ў нялёгкім падполлі, уведаў па-сапраўднаму, пры кім ды кім быў яго бацька, шчыра паверыў у Бога, стаў святаром i кожны дзень, усё жыццё маліўся за грахі свайго, усё ж такі роднага.
У гутарцы з расійскім журналістам ён многае расказаў яму, ужо нямоглы пенсіянер. Перакладаю з 38-га нумара «Аргументов и фактов»:
«Калі я быў святаром, мне часта даводзілася выслухоўваць розныя споведзі. Аднойчы да мяне прыйшоў былы салдат вермахту. Ён расказаў, што ў дні Варшаўскага паўстання яны «зачышчалі» бункеры ад паўстанцаў. З аднаго такога сховішча раптоўна выскачыла i кінулася наўцёкі шасцігадовая дзяўчынка, але спатыкнулася i ўпала проста перад ім. «Пырні гэтую поскудзь штыком!» — сказаў обер-лейтэнант, i салдат забіў дзяўчынку. Яе карыя вочы, звернутыя да яго з жахам i просьбай-умольваннем, ён памятаў дваццаць пяць гадоў. Не займеў сваіх дзяцей, не мог бачыць чужых i глядзець ім у вочы. Ён быў у мяне на споведзі i сказаў: «Бог не даруе мне. I адзінае, чаго я хачу: як мага больш пакутаваць у пекле за тое, што я зрабіў». Я не ведаў, што яму сказаць. Праз тыдзень гэты чалавек павесіўся».
Ад тых вачэй польскай дзяўчынкі, нібы зігзагам маланкі, душу маю прабліснулі дзве асацыяцыі, — сляза дзіцяці ў Дастаеўскага, зноў імперскі, але значна ранейшы штык i вочы дзяцей у Талстога. Бяру з найкарацейшага, XVII-га раздзела аповесці «Хаджы-Мурат »:
«Сада знайшоў сваю саклю разбуранай(...). А сын яго, той прыгожы, з бліскучымі вачыма хлопчык, які захоплена глядзеў на Хаджы-Мурата, быў прывезены мёртвым да мячэці на пакрытым буркай кані. Ён быў праткнуты штыком у спіну».
...За ўсім гэтым пайшлі, захвалявалі другія вобразы i думкі, — пра тое, што i як робіцца сёння, далей i бліжэй...
* * *
Днямі проза Жаромскага, сёння паэзія Славацкага, які даўно бачыцца мне ў спалучэнні з Міцкевічам, як Лермантаў з Пушкіным, часам нават не разабрацца, хто з ix мацнейшы. Вось i цяпер падумалася: a ці змог бы Міцкевіч напісаць такога «Ojca zadżumionych?»..
I яшчэ: як гэта добра — ведаць хоць адну замежную мову, літаратуру, чытаючы яе ў арыгінале!.. Бо ні ўкраінскую, а яшчэ болыы рускую, нягледзячы на нашы межы, мне называць замежнымі яшчэ ўсё неяк нязвычна.
Ужо i наймалодшы ўнук хоча прыйсці да мяне са сваёй абранніцай, на знаёмства.
Як i тры ранейшыя пары, і гэтая будзе ўся ў сваім шчасці, i гэтым, пры ўсёй сучаснай бойкасці, будзе з дзедам няёмка.
А мне зноў не прыдумаць, як гэта можна было б сказаць, i наогул ці трэба казаць, што калені мае сумуюць па малечай цеплыні, а вушы — па самым прыгожым, шчаслівым, непераможным шчэбеце жыцця.
2004
ЛЕТАСЬ
* * *
Кампутарна надрукаваны спіс дваццаці дзевяці мужчын i дзецюкоў з нашай вёскі, якія загінулі на вайне. Павешаны ён у старой капліцы, у рамачцы пад шклом, з адмысловай скрыначкай знізу, у якой пясок, каб можна было ўваткнуць ды зацепліць свечку.
Хораша гэта, што святою справай памяці заняўся аднавясковец, вучоны з гораду, акадэмік, але ж i свой чалавек. У Мінску мы з ім зрэдку сустракаемся. Неяк спытаўся ў яго, ці выпадкова тое, што наша капліца пабудавана іменна ў 1861 годзе, калі закончылася паншчына. Нават i пра такое намякнуў: а можа, дзе ў архіве значыцца, чаму яна імя святое Ганны?.. Нехта сказаў бы, што гэта ад старэчай здзяцінеласці ў мяне — ажно такая цікаўнасць, як у малога. Хаця ж i ў маленстве былі не толькі бясконцыя пытанні, а многае ўспрымалася як тое, што ёсць, бо яно ёсць, — i капліца старая, бо старая, i Ганна святая, бо святая, i тое, што ёсць яшчэ дзве Ганны, нашыя, бо яны наша радня.
Цётка Ганна, маміна сястра, у другой, далекаватай вёсцы. Жылі яны толькі з дзядзькам Петрусём, без дзяцей. I ў садку іхнім раслі вельмі смачныя грушы з незвычайнай назвай — «банкрэты». Мяне з братам цётка, як меншых пляменнічкаў, частавала імі i з дрэва, i сушанымі, калі здаралася, што яна наведвала нас зімою. Толькі павітаўшыся, прысеўшы — ужо i развязвала свой сувісцяль, чыстую хустку з салодка-духмянай смакатой тых самых «банкрэтаў».
Сястра Ганна, на шмат старэйшая не толькі за мяне, але i за тых братоў i сясцёр, якія нада мною. Маладая ўдава з поўнаю хатай дзяцей, яна жыла ў вёсцы яшчэ далейшай за цётчыну, але бывала ў нас часцей. I адразу, як толькі ўедзе ў двор, зойдзе ў хату — ужо i плача. Бездапаможная на сваей нябеднай гаспадарцы, але ж i добрая, а як адплачацца, дык i пацешна гаваркая.
А свята, пра якое ў нас гаварылася «на Ганны», было ўлетку. Зранку на могілках бомкалі два званы, а потым з мястэчка, на нашых падводах, прыязджалі поп, дзяк i пеўчыя. Спачатку яны маліліся ды спявалі ў перапоўненай капліцы, потым каля могілак паасобных сем'яў. А напаследак было найцікавейшае — «хрэсны ход» палявою дарогай. Спявалі ды маліліся йдучы паволі, нават з прыпынкамі. А мы, малыя, то пры мамах ішлі, у гурце ды ціхачом, то збоку подбегам па траве абочынаў, ды нават, забыўшыся пра наказ не дурэць, смеючыся ды пераклікаючыся ад такой незвычайнай радасці...
...Наша спрадвечная, самотная капліца.
Радкі за шклом. Імёны, прозвішчы, a ў памяці маёй яшчэ й дасціпныя мянушкі. Жывыя вобразы з такіх далёкіх маленства i маладосці...
* * *
У Яе кніжнай шафе, перад любімымі кнігамі, стаяць фотаздымкі нашых унукаў. Ранейшых, малымі. Дзяўчатак i хлопчыкаў. Месяцаў колькі таму назад, правёўшы маладых, вясёлых ды дружных гасцей, я пастаяў перад шафай, дзе i Яна на пабольшаным здымку, з усмешкай. Сказаў Ёй: «Унукi прыходзілі». А сёння, паглядзеўшы на здымкі мальцаў, дзе адзін з прастадушна-шырокай усмешкай, a другі з пацешнай грымасай, само неяк сказалася: «Пажаніліся, падшыванцы!» Бо ўжо ж яны наведалі мяне сёння абодва, без замужніх сясцёр, а з жоначкамі, адна крыху сарамяжлівая, а другая байчэйшая.
...Адзін я? Ці ўдваіх... з самім сабою?
Таму часамі i загаворваю, як быццам з некім другім, i спяваю, нібы не толькі самому сабе, адчыняю халадзільнік i часам жыва здаецца, што вось i будзем снедаць...
Што гэта?
Ці, можа, яно й нармальна для самотнай старасці?
* * *
Толькі й работы, што накрыцца, кладучыся, i раскрыцца, устаючы...
* * *
Міжгароднім званком віншуючы мяне са святам, як заўсёды па-вясковаму раненька, блізка знаёмая настаўніца, між іншым, сказала i такое:
— У нас гаворыцца, што ў кожнага чалавека свая свечка, — свой лес, свой век.
* * *
Леў Талстой, «На каждый день»: «Дзеля таго, каб выказаць сябе перад людзьмі, ты або хваліш, або ганіш самога сябе перад імі. Калі будзеш хваліць, людзі не павераць. Калі будзеш ганіць, яны падумаюць пра цябе яшчэ горш, чым ты сказаў. I таму найлепш нічога не гаварыць пра сябе, клапаціцца пра суд свайго сумлення, а не пра суд людзей».
* * *