– Куппууга? – Томмот кэмбиэри сулбу тардан ылан аахта: “ГПУ-га, 5 ѕ-дээх хоско, таб. Ойуровка”.
– Даа. Кыһыл ыччат уулуссатыгар, – кыһыл армеец илиитэ эмиэ күөрэс гынна.
Томмот кэмбиэрин ытыһыгар баччыктаабытынан саҥата суох таһырдьа салбыҥнаата. Таһырдьа тахсан, соһуйбутун омунугар, тоҥорун даҕаны билбэккэ, сонун нэлэккэйдэммитэ нэлэккэйдэммитинэн дөйөн турда.
“Кэбис, сибилигин горкомолга төннүөххэ уонна, секретарь уол остуолун сутурҕалаан баран, бу суругун сирэйигэр быһа быраҕан биэриэххэ. Кыргыһа тахсарга тылламмыт киһини куппууга ыыталлар. Мин ол куппууга туох сыһыаннаахпыный? Итиэннэ өссө: “Көрдөһүүгүн ылынныбыт”, – диир. Куппууга көрдөспүппэр дылы. Ол иһин сатана уола сүрдээх албын сирэйдээх ээ. Бэйэм даҕаны ханна, кимиэхэ, тоҕо тиийэрбин үчүгэйдик ыйыталаспакка, ыстаҥалаан түһэммин…” Ити курдук кыыһыра санаан аҕыйахта хардыылаатын кытта Томмот өйүгэр хаһан эрэ истибит икки тыла кылам гына түстэ: “ГПУ дивизиона”. Арба даҕаны! Буолаары буолан өссө кыһыл сэриилэр саамай күөн туттар этэрээттэрэ сурахтааҕа. Онно, бука, бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу дьону сүүмэрдииллэрэ чахчы. Секретарь уол миигин онно сөптөөх диэн ыыппыта буолаарай? Кырдьык, оннук буолуо. Уонна миигин, сэриигэ көрдөһөр киһини, тоҕо куппууга атаарыаҕай? Пепеляевы утары сэриигэ хата ким-хайа иннинэ куппуу дивизиона тахсыаҕа. Маҥнайгы уоттаах хапсыһыыга кини киириэҕэ. Ону баара секретарь уол барахсаны мөҕө сылдьабын. Чэ бэйэм даҕаны өрө-таҥнары буккулламмын тойон бөҕөбүн…”
ГПУ икки мэндиэмэннээх таас дьиэтигэр Томмот биир тыынынан кэриэтэ тэбэн тиийдэ. Биэс нүөмэрдээх хоһун өҥөс гынан көрбүтэ: ким да суох. Ааны аппатан укпут төбөтүн төттөрү ылан эрдэҕинэ кэннигэр табахтан, тымныыттан бүппүт хардьыгынас саҥа иһилиннэ:
– Эн миэхэ наадалааххын дуо, табаарыс?
Томмот эргиллэ биэрдэ. Эргэ барааҥка сону санныгар иилэ быраҕыммыт, хара бараан уҥуох сирэйдээх, нүксүгүр соҕус аҕамсыйбыт хатыҥыр киһи хаҥас илиитигэр хас да лиис кумааҕыны, уҥатыгар буруолуу сылдьар хамсаны тутан турар эбит.
– Ойуурапка кэллим.
– Ойуурап диэн мин. Киир.
Томмот, иһирдьэ атыллаан иһэн, хос иһин эргиччи көрөн ылла. Олбуор диэки тахсар соҕотох түннүктээх барык-сарык кыараҕас хос. Онон-манан кэрдиистии кыһыллыбыт сирэйдээх, аҥаар өттүгэр тумбочкалаах, чочуллубут атахтардаах сүрдээх улахан эргэ остуол хос аҥаарын былдьаабыт. Ол үрдүгэр тааһа тордоҕурбут кыраһыын лаампа. Уҥуор-маҥаар икки олоппос.
Ойуурап олорбутугар олоппоһо, “айыкка-бы-ын!” диирдии, хаачыгыраата.
– Олор. Кэпсээ, – диэтэ кини уонна, хамсатын чубуугун айаҕар батары биэрээт, били тутан киирбит кумааҕыларыгар умса түстэ. Тыыннахха күөмэйи кычыгылатар чаркааскай табаҕын буруолатан бурҕаҥната-бурҕаҥната, уоһун аргыый ибирдэтэн, өр аахта. Аахпытын сөбүлээбэтэ быһыылаах. “Эс!” – диэн ботугураат, олоппоһугар чинэс гынна уонна эмиэ Томмоту көрө биэрдэ. – Хайа, доҕоор, кэпсээриий!
Томмот кэмбиэрин уунна. Ойуурап кыракый лоскуй кумааҕыны ылан ааҕан баран остуолга уурда, үрдүгэр ытыһынан “лап” гына оҕуста:
– Бай, доҕоор, бэйэбит киһибит эбиккин дии! Чыычаахап диэн буоллаҕыҥ? Хомсомуоллар ыыттылар дуо? Эрэннэрбиттэрин толорор дьон буоллулар. Обкомуолу кытта кэпсэтиилээх этибит. Сө-өп. Үөрэнэҕин дуу?
– Үөрэнэбин. Учуутал техникумугар.
– Бэйэҥ, бадаҕа, арҕаа диэкигин дии?
– Арҕаа Хаҥаласпын.
Ойуурап, кэпсиир-кэпсэтэр иккэрдинэн сэлэһэн, өссө да элбэҕи ыйытта. Кини, төһө да билбэтэх курдук ыйыталастар, мин туспунан уруккуттан истэр, билэр эбит диэн өйдөөтө Томмот. Итини бэркэ астына, сөбүлүү санаата: “Мэнээк уулуссаттан көтөн түспүт киһи буолбатах эбиппин. Ол иһин даҕаны куппуу сэриитигэр хайдах түбэһиэхчэ киһини ылыахтарай!”
– Үчүгэ-эй! Инньэ гынан биһиэхэ үлэлии кэллиҥ, – Ойуурап олоппоһугар тиэрэ түстэ. – Саамай дьиҥ кырдьыккынан эттэххинэ, хайдаҕый: бэйэҥ сөбүлээн тылланан кэллиҥ дуу биитэр хомсомуоллар моһуйан ыыттылар дуу? Моһуйбут да буоллахтарына, кыбыстыма. Онно киһи кыбыстара суох. Бары баартыйа, хомсомуол саллааттарабыт. Бары баартыйа, хомсомуол дьаһалыгар бас бэринэбит. Ханна бар дииллэр да, онно барабыт. Холобура, миигин бу тэрилтэҕэ бастаан күүстэринэн ыыппыттара. Бараҕын – онон бүтэр. Бартыыйнай дьиссипилиинэ.
Томмот бастаан “үлэлии кэллиҥ” диэн тыллары атыҥырыы иһиттэ: сэриилэһэр чааска киирээри кэлбит киһини “үлэлии кэллиҥ” диирэ хайдах хайдаҕый? Онтон “саллааттарабыт” диэбитин эмиэ да сөбүлүү санаата. Ити курдук, чопчутун өйдөөбөккө, мунан-тэнэн буккуллан хаалла.
– Оччоҕо мин курдук кэлэн олордоҕуҥ, – киһитэ хардарбатын көрөн, Ойуурап быһаарда. – Чэ дьиҥэ хайдах кэлбитиҥ улахан буолбатах. Кылаабынайа – сүрэххиттэн бэринэн үлэлиириҥ. Иһирдьэ киирэн буккуһан, эрэйдэнэн бардаххына, үлэҥ суолтатын өйдүөҥ. Чыкаа-куппуу өрөбөлүүссүйэ куйаҕа уонна батаһа буолар. Билэҕин дуо, ким инньэ диэбитин? Дисэрсиинискэй! – Ойуурап сөмүйэтин өрө аста. – Куйаҕа, батаһа суох кыргыһыаҥ дуо? Суох. Өстөөх өтөрү түһэриттэн хаххаланарыҥ туох да суох буолар, өстөөҕү өһөрөрүҥ туох да суох буолар. Син ол кэриэтэ чыкаата-куппуута суох ханнык да бэйэлээх кыайыылаахтык саҕаламмыт өрөбөлүүссүйэ өр туругуруон сатаммат. Онон, доҕоччуок, куппуу үлэһитэ буолар – үрдүк чиэс уонна улахан итэҕэл!
– Мин куппууга үлэлии кэлбэтим, – Томмот алҕас тахсыбытын көннөрө охсорго баҕаран тыл кыбытта.
– Ноо! – Ойуурап соһуйан саҥа аллайбытыгар хамсата айаҕыттан мүччү түһэ сыспытын харбаан ылла. – Оччоҕо манна тугу гына кэлэн олороҕун?
– Дивизиоҥҥа киирээри. Мин Пепеляевы утары сэриигэ ыытыҥ диэн көрдөспүтүм ээ. Онно ыыттахтара дии санаабытым. Эһиги дивизиоҥҥут сэриилэһэ тахсар ини?
– Билбэтим. Дибисийиэни мин дьаһайбаппын, – Ойуурап хайыы-үйэ сойбут, тоҥуй куолаһынан хардарда. Сөбүлээбэтэх быһыынан толору ыастаах чубуугун күүскэ-күүскэ оборон сурдурҕатта.
Горкомолга үчүгэйдик өйдөтүспэккэ, кэпсэтиспэккэ, өмүрэх курдук, алҕас сулбу ойон кэлэн бу солото суох киһи бириэмэтин былдьаатым диэн Томмот буруйдана санаата. Ол буруйун чэпчэтиниэхтии, быһаарар быһыынан аргыый эттэ:
– Мин хонтуораҕа үлэлиэхпин баҕарбаппын. Сэриилэһиэхпин баҕарабын. Илиибэр бинтиэпкэ ылан…
– Сөп-сөөп. Истэргэ соччо сонуна суох эрээри, саҥаран ис. Истэбин.
– Уонна оттон… сэриилэһэр чааска киириэм этэ. Кыһыл армееһынан.
– Итиэннэ?
– Уонна оттон… бүтэр…
– Хонтуораҕа хохойон олоруоххун баҕарбаккын? – Ойуурап иккиһин лаппыйан ыйытта.
– Ыһыы… – Томмот тоҥхох гынна.
– Биэстэ эстэр бинтиэпкэнэн ытыалыы-ытыалыы, ыстаал буулдьа ардаҕын ортотунан уоттаах атаакаҕа утары сүүрэн киириэххин баҕараҕын?
Томмот “ээх” диэх курдук гынан иһэн Ойуурап куолаһыгар эҕэлээх дорҕооннор быыһылыылларын истэн тохтоото. Атын киһи, чэ холобура, били горкомол секретара уол эбитэ буоллар, кини өһүргэнэн, кыыһыран ойон турбута, биир эмэ хабархай тылы этэн, халҕаны хайа быраҕан тахсыбыта ыраатыа этэ. Кырдьык даҕаны, сэриигэ барары күлүү-элэк оҥостор диэн туох аатай! Үҥкүүлээх бэчэрииҥкэҕэ баран эрэргэ дылы. Маннык кыһыылаах түгэннэргэ Томмот, кимтэн да чаҕыйбакка, тылы баҕас булан этэр идэлээҕэ. Кини дойдутугар тыаҕа да, куоракка техникумҥа да харса суоҕунан, сытыы тыллааҕынан биллэрэ. Ону баара бу табах буруотугар ыһаарыллан саһарбыт убаҕас бытыктаах, аанньа утуйбакка дарбайбыт халтаһалаах, кытарбыт харахтаах, ытыһын көхсүгэр өрө үллүбүт тымырдаах, бадьырыйбыт тарбахтардаах модороон илиилээх киһиэхэ сүрүн баттатан, уота-күөһэ умуллан олордо. Ити эҕэлээх ыйытыыга хадьардык хардарарын оннугар кини сэриигэ барарга быһаарыныытын сөпкө өйдүүргэ көрдөһөрдүү ботугураата:
– Мин ордук кутталлаах сиргэ ыытарга көрдөспүтүм.
– Оччоҕо манна, куппууга, куттала суох сир буоллаҕа?
Томмот саннын хамсатта.
– Сэриигэ… – саҥаран иһэн тохтоон хаалла.
– Сэриигэ өлөллөр. Оннук дуо?
Томмот сөбүлэһэн кэҕис гынна.
– Оттон манна, куппууга?
Томмот хардарбата.
– Куппуулар өлбөттөр. Куппуулар бэйэлэрэ өлөрөллөр. Оннук дуо?
– Билбэппин…
– Сымыйалаама: билэҕин. Инньэ дии санаан олороҕун.
“Дивизиону дьаһайбаппын диэтин да, бүттүн ээ. Тоҕо эмиэ ыаспыйалаан ыйыта олороруй?” – диэн Томмот өһүргэниэн баҕарда. Өһүргэннэр туран сулбу ыстанан тахсыан да сөп этэ. Ол эрээри кини бу уҥуох сирэйдээх, сылайбыт-сындалыйбыт көрүҥнээх киһини утары көрөн олорон өһүргэммэтэ даҕаны, ойон туран таһырдьа ыстаммата даҕаны. Иэҕэҥнэс олоппоһугар хам хараҕаланан хаалла.
