– Ты бачыў? – запыталі ў яго. – Адкуль ты ведаеш? Ты быў у гэтай хаце?
– Не быў, але нехта жыве.
– Дым з коміна ішоў? Агонь у вокнах свяціўся? нічога ж гэтага не было.
– А чаму ж ручнік там на плоце вымыты сохне?! I белы певень больш не спіць на седале перад акенцам сенечным? I чырвонаю анучкаю дзірка ў шыбе заткнута? I лом валяецца ў брамцы? Нехта з лесу цягаў апал у хату.
– Дык высачы, хто гэта. Паглядзі, які ён. Адкуль ён з'явіўся i чаго ён тут. А калі ён гаспадар хаты, дык дзе ён дагэтуль быў, што хата пуставала.
Так яму сказаў камандзір, i ён гатоў быў у той жа момант кінуцца на пошукі таго, хто так смела з'явіўся тут. Але якраз у гэты момант i з'явілася ў яго нечаканая думка; яна кранула ўсё глыбокае i патаемнае, што жыло ў яго пачуццях i адкуль білася на паверхню такое вялікае шчасце, як надзея. Раптам ён стаў думаць, што гэта можа сам бацька яго аднекуль з'явіўся i хаваецца ў гэтай пустой хаце. Хоць тут можа i недарэчы слова «хаваецца». Той невядомы не вельмі i хаваўся, калі так адразу льга было заўважыць, што ён жыве ў хаце.
Ужо сонца даўно з поўдня сышло. Да таго ж быў кастрычнік месяц, i дзень знікаў шпарка. Да вечара мала аставалася часу, як Коля Сушчэвіч выйшаў з лагера. Было ясна i дзьмуў вецер. Усюды было многа вады ў нізкіх мясцінах. Усюды было многа вузкіх дарожак з глыбокімі каляінамі, выезджанымі за доўгія гады. У каляінах стаяла вада, i трава над ёю была жаўтаватая, збляклая i мокрая. Да яе прыліпала зморшчанае лісце. Парыў ветру рвануў з прыдарожнай дзікай iгрушы хмару счарнелага лісця, i яно, як снег у замець, доўга не магло асесці на зямлю. Коля стаяў у віхры лісця, i ўсё яму было добра. I поле паміж двух лясоў вабіла яго ў свежы вецер, i жоўтыя колеры позняй восені. Можна сказаць, што ў ім ужо цвёрда жыла нават не надзея, а ўпэўненасць знайсці бацьку ў той хаце. Падыходзячы да доўгашуканай мэты, чалавек не рвецца да яе, а абдумана перажывае асалоду канца цяжкай дарогі. Такое параўнанне можа было б дарэчы пры Колевым настроi, калі ён, ужо добрым змрокам, убачыў перад сабою тую хату.
Гэта была мясцовасць глухая i зацішная. За дзесяць кіламетраў праходзіў вялікі шлях, на якім мала калі заціхаў рух машын i людзей. Конныя абозы i калоны грузавікоў тут праходзілі часта, нават i ў гэты час, калі даўно ўжо тут не было нямецкіх салдат i толькі паліцаi трымалі сяк-так нямецкую ўладу. У гэтым жа кутку, паміж двух вялікіх хвойных лясоў, здавалася, ніколі не знікала i не знікне спрадвечная цішыня. Уяўлялася, што самы густы i напорны вецер не заб'е тут паху грыбоў i лясной трухліны. Там, за дзесяць кіламетраў адсюль, быў да вайны раённы цэнтр, а цяпер нямецкая воласць i каменданцкае кіраўніцтва. Тут, здавалася, усё жыло толькі зменай дзён i начэй. У дажджысты восенны дзень адзінокі жоўты лісток цалюткі дзень трапятаўся пад ветрам на звіслай галіне, i здавалася, што тут толькі таго i руху, што гэты лісток, i што гэта будзе i заўтра, i далей. Узбунтаваная адчаем душа тут магла ўціхамірыць сваё ўтрапенне, i вечнасць тут жыла ў першародным сваім абліччы. Дзе-небудзь пад лясным сухастоем чарвівее грыб, i ніхто не патрывожыць яго павольнага знікнення са свету, пакуль ён не размыецца дажджамі. Жолуд падае з дуба, правальваецца да самай зямлі праз гнілы пласт лісцвянага насцілу, ляжыць восень i зіму, прарастае, узыходзіць i расце, на доўгі век паднімаецца маладое дрэва. Дубы стаяць, як каменныя горы. Магутная сіла i найтанчэйшае хараство зліліся тут у непадзельнае i вялікае, як свет, адзінства. Раніцай гэты куток агалашаецца самавітым гудком з якога-небудзь блізкага завода. А пасля на ўвесь дзень трава пачынае спяваць сваю ціхую песню пад роўным ветрам.
У гэтым кутку, дзе хадзіў цяпер Коля Сушчэвіч, была ўжо зусім глухата. Самае люднае месца, бліжэйшае адсюль, гэта i быў той раённы пункт, за дзесяць кіламетраў, на шляху. вітая дарога, як размінуцца двум з калясьмі, ішла скрозь полем, пасля бралася паўз лес, i там над ёю навісалі, кіламетраў на два, бярозы i роўна ўзнімаўся граб. З другой стараны ішла шырокая града хваёвага лесу, i ясным адвячоркам ціхае сонца доўга ляжала на старых хвоях. ціхае хараство знікала доўга i незаўважана, i здавалася, што i ўночы штосьці ад яго асталося на дрэвах. Я памятаю, як у гады першай маладосці мне заўсёды хацелася на ўсю ноч аставацца пад тымі хвоямі. Скрозь паўз лес дарога даходзіла да акружанага з трох бакоў лесам поля. Гэта было падобна да шырокай паляны. Шэсць хат стаяла там маляўнічым непарадкам, не ў вуліцу, а абы-як. Адна хата стаяла задам у вокны другой, другая бокам да глухой сцяны першай, i ўсе далёка адна ад адной. Будаваліся тут, не ашчаджаючы месца. Хаты былі няроўныя, былі вялікія, з кветнікамі перад вокнамі i з маляванымі вокнамі i дзвярыма. Былі новыя, яшчэ з жоўтым колерам свежага дрэва i з нявыветранай свежай смалой на хваёвым бярвенні. Былі i малыя хаты. Цесныя i старыя. Гэтыя даўно аселі i цяпер трухлелі сярод сваіх прыбудовак i дрэў. Дарога праходзіла паміж імі i ішла праз лес. Толькі з аднаго боку гэты дробны пасёлак не быў адгароджан ад шырокага свету лесам. Там было поле, крыху ўзгорыстае, высокае, са старой прысадзістай арабінай, у якой была ададрана разам з паласой кары да самай зямлі тоўстая галіна. ці то гэта маланкай у навальніцу, ці чыёй злой рукой. Арабіна стаяла на ўзвышшы, i ад яе да хаты полем вілася сцяжынка.
Самая крайняя ад поля з арабінай хата была новая i няскончаная. Вокны ў ёй былі забіты дошкамі наглуха, i ніякай агароджы каля яе. Спарыш i трыпутнік буялі навокал гэтай неабжытай будыніны. Мокрая i прыціснутая восенным холадам, цяпер гэтая расліннасць усё яшчэ гусцілася i ўпарта зелянелася. Ганка пры новай хаце з забітымі вокнамі таксама не было. Парог у сенцы быў высокі, падмуроўка ўжо была гатова, з роўна складзенага вялікага камення, змацаванага цэментам i абсыпанага жвірам. Бярвенне было здаровае, смольнае, шуфляды ў вокнах тоўстыя i шалёўка на іх шчыльна дапушчана. відаць, што ўсё тут рабілася як навек, каб стаяла доўга i, як кажуць, на месцы гніло. Усярэдзіне яшчэ не было падлогі, толькі ўпушчаныя ў падрубы падваліны на яе. З пілованых плашак сцяна выгароджвала ў хаце кухню, а сцяна з дылёвых дошак – шырокую бакоўку. Вокны рабіліся вялікія, павінна было тут быць светла i прасторна, i, відаць, гаспадар меў густ да выгоды ці, у кожным разе, прагнуў яе. Але нейкі марны лёс скепсціў чалавечыя замыслы. Ужо i дах з гонты пачаў чарнець, а знізу ўсё так i асталося без завяршэння. Вераб'i снаваліся з хаты i ў хату праз шчылле ў забітых вокнах. Жытло пуставала. Але новыя сцены выглядалі весела. Падоўжная сцяна з трыма вокнамі стаяла на поўдзень, i ў яснае надвор'е сонца свяціла сюды. Рассыпаныя ўсюды дробныя трэскі гнілі i зарасталі травою. Арабіна на ўзвышшы адсюль відна была вельмі добра. Здавалася, што вельмі блізка адсюль гэтае дрэва. Узгорыстасць пад дрэвам зменшвала чалавечаму воку адлегласць.
Апошняя ж на гэтай паляне, туды пад лес, хата была зусім старая i малая. Яна стаяла занадта ўжо далёка ад усіх іншых хат, прыткнутая да самага лесу, так што бадай у лесе яна стаяла. Паміж ёю i лесам была толькі гаспадарская, як праехаць аднаму з калясьмі, дарога, высланая хваёвым i яловым голлем i з выбітым наверх карэннем прыдарожных дрэў. Каржакаватая старадрэвіна тырчала пры хаце голлем над самай дарогай, i кара на ёй унізе была здзёрта восьмі праезджых вазоў. Хата гніла i трухлела. Яна ставілася на зусім ужо старасвецкі лад: саламяная страха з тоўстым каптуром над вулічнай сцяной, i шчыт не з стаякоў у наваратку, а з ляжачай паўтарачкі, даўно сточанай шашалем. Салома на страсе ўдзірванела пад зялёным пластом збітага моху i ўпарта працівілася дажджу i ветру, нізкая прызба i агароджа з ляжачых жэрдак, дзе-нідзе акораных i яшчэ здаровых. Хлявух з аполкаў i пунька са скрыўленымі сценамі яшчэ трымаліся на старым шуллі. Ляжачымі жэрдкамі перад двума вокнамі ў падоўжнай сцяне быў выгараджаны куток на расаду, цыбулю i можа кветкі. Увесь гэты плацец меў на сабе сляды таго, што тут доўга начавалі куры. ці можа гаспадар з натуры свае быў пустадомак i не прыстроiў сваім курам зручнейшага седала, ці можа так яму ішлося, але ўсё тут сведчыла, што жыццё тут ішло як бы да часу. Але i так сказаць: сапраўднае жытло можа тут i ўкаранілася было вельмі даўно, калі хата толькі паставілася i была вялікім здабыткам таго, хто яе ставіў. Гэта быў тагачасны панскі парабак, i хату ён зрабіў сабе на тры акны – два ад двара i адно з вулічнай сцяны. Свой кут стаў раскошай чалавеку. Таго парабка прозвішча было Крамарэвіч. Ужо зусім старым чалавекам ён дажыў да рэвалюцыi i памёр у гэтай сваёй хаце, пакінуўшы трох сыноў, жанатых i з дзецьмі. Два паспелі ўжо ўзяць сабе зямлю i выбрацца на асталяванне ў былы маёнтак. А трэці Крамарэвічаў сын, самы маладзейшы, астаўся дома. Пахаваўшы бацьку, ён жыў тут сабе i гадаваў свайго адзінага сына, якому ў тыя часы было год дзесяць. Гэты дзесяцігадовы хлапец зваўся Антонам i да часу бацькавай смерці ўзмужаў як мае быць. Такім парадкам яму трэба было пачынаць самастойнае жыццё якраз у часы свае ўзмужаласці, бо гаспадарку да самай смерці вёў бацька, а ён сам упадабаў служыць на чыгунцы: ён чакаў таго, каб хоць трохi ўзняліся на ногі трое яго дзяцей, што нарадзіліся за першыя тры гады пасля таго, як ён ажаніўся. Жонка яго была нездараўчаная жанчына, i з дзецьмі было клопатна. А ў яго была вялікая прага паставіць добрую хату, прасторную i выгодную. На гэта трэба былі вялікая турбацыя i грошы. З жонкай яны згаварыліся так: яна будзе гадаваць дзяцей i жыць у старой дзедаўскай трохаконнай хаце, а ён будзе служыць i збярэ грошай. Гэта была мара аб прасторнай хаце. Аднаму яму, са слабай здароўем жонкай i дробнымі дзецьмі адолець будоўлю было зацяжка, i ён стараўся i чакаў. Тым часам трое дзяцей узраслі, ён прызапасіў грошай, i жонка як бы выраўнялася здароўем: як мае быць яна рабіла штодзень у калгасе, i нічагуткі. Ёсць такія хваробы, што праходзяць з часам i следу не пакідаюць. Трое дзяцей былі: густавалосая Ганка, няўнімная рагатуха Алеся i разважлівы з малых дзён Толя. Гэты вырастаў, не ў прыклад сваім сёстрам, заўсёды як бы ў задуме, так што аж кпілі з яго старэйшыя. Антон Крамарэвіч кінуў службу, вярнуўся дадому i распачаў будоўлю. «Будуецца чалавек раз у жыцці, – казаў ён жонцы, – дык трэба, каб будоўля была моцная, выгодная i каб цешыла вока». У яго калацілася сэрца, калі ён давёў сцены да вокан, а калі ўжо налажыў ашлапы над вокнамі – як бы i ўся будоўля была скончана. Блізіўся канец цеснаму жыццю ў дзедаўскай трохаконнай хаце. Праўда, у ёй радзіўся i вырас чалавек, але ж гэта быў час такі, калі ўсе навокал даўно ўжо зыначылі сваё жытло: ужо i не хаты стаялі скрозь, а новыя дамы i дамкі, i старасвецкай трухліны бадай што нідзе ўжо i не ўбачыш. Антон Крамарэвіч пакінуў жыць мараю, а жыў штодзённым клопатам. I, можна сказаць, толькі цяпер па-сапраўднаму ён ацаніў той куток на свеце, дзе ён радзіўся i асталёўваўся цяпер навек дзеля сябе i дзяцей сваіх. У той меры, у якой вырасталі сцены яго дома, ён спакайнеў душой: мара з'ядае чалавека, а яго мара цяпер перажыла сама сябе i пакінула iснаваць. Ганка, Алеся i Толя былі ўжо такія вялікія, што i самі ўвайшлі ў бацькаў будаўнічы клопат. А яна! Жонка, маці гэтых дзяцей! Твар яе ружовіўся. Яна быццам ажыла ці спачатку пачала жыць. Дзеці i іх маці быццам бы знайшлі страчаную бацькам мару. Цяпер яны ўладалі мараю: жыць у новым доме, у выгодзе, у радасці i шчасці i на доўгі век. Гэта было жыццё без атрутнага смутку аб учарашнім дні i без горкай трывогі аб дні заўтрашнім. Можа быць, продкі нашы ад дзесятага пакалення думалі аб такім жыцці сабе i сваім дзецям. Антон Крамарэвіч так думаў аб далейшым i раiўся з жонкаю:
