Çar Rusiyası tərəfindən Qarabağ xanlığının işğalından sonra onun siyasi həyatı və inzibati-ərazi bölgüsündə dəyişikliklər baş verdi
Kürəkçay müqaviləsi ilə Qarabağın ilhaq edilməsi Rusiyanın məqsədini təmin edə bilmədiyi üçün müxtəlif tədbirlərə əl atıldı. İbrahim xanın Rusiya-İran müharibəsinin (1804-1813 cü illər) gedişində İbrahim xanın müəmmalı şəkildə qəddarcasına qətlə yetirilməsi (1806- cı il ) Rusiyanın dövlətlərarası hüquqi prinsiplərə münasibətinin nəticəsi idi. Ancaq Rus çarizmi öz strateci məqsədərinə uyğun olaraq xanlığın ləğv edilməsində maraqlı olmadığı halda qəflətən İbrahim xanın öldürülməsi hansı zərurətdən irəli gəldiyi müəmmalı qalır. İrəli sürülən fikirlərdən biri xan təyin edilən Mehdiqulu xanın hakimiyyətinin möhkəmlənə bilməyəcəyini nəzərdə tütaraq, çar hökumətinin xanlığın ərazisində öz mövqelərinin möhkəmlətmək məqsədi ilə yerli müsəlman hakim təbəqənin iqtisadi mövqelərini zəiflətməyə çalışırdı. Bu işdə əlaltıları olan ermənilərdən hər cür istifadə edirdilər. Xanlıq ləğv edildikdən sonra Şimali Azərbaycanın digər yerlərində olduğu kimi burada da komendant idarə üsulu yaradılmış, o, hərbi-müsəlman dairəsinin (mərkəz Şuşa) tərkibinə daxil edilmişdi.
Bu dövrdə əslən erməni olan general-leytenant V.Q.Mədətov (1782-1829) Qarabağda sözün əsl mənasında erməni-Rusiya müstəmləkə sistemi yaratmışdı. Çar hökuməti 1830-cu il üsyanlarının təsiri nəticəsində Jənubi Qafqazda 1840-cı il 10 aprel inzibati-hərbi islahatı keçirmişdi. Bu islahata görə Qarabağ əyaləti Şuşa qəzasına çevrilmiş və Kaspi vilayətinə (mərkəz Şamaxı) tabe edilmişdi. Bununla da Qarabağ anlayışı siyasi mənasını itirmiş oldu və yalnız coğrafi anlayış kimi qaldı.
1846-cı il inzibati ərazi bölgüsü zamanı Şuşa qəzası yeni yaradılmış Şamaxı quberniyasına (1859-cu ildən Bakı) tabe edildi. 1867-ci ildə Yelizavetpol quberniyası yaradıldıqda Şuşa qəzası onun tərkibinə verildi. Şuşa qəzasının ərazisində Zəngəzur, Javanşir və Jəbrayıl qəzaları da təşkil olundu. Bununla Şuşa qəzası da vahid inzibati-siyasi idarəsini itirdi. Belə bir inzibati ərazi bölgüsü ermənilərin idarə sistemində daha geniş təmsil edilməsinə hərtərəfli imkanlar açdı.
Qarabağ xanlığının ləğv edilməsi zamanı onun əhalisinin etnik tərkibi Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı A. Yermolovun (1816-1827) göstərişi ilə tərtib olunan «Təsvir»də əksini tapmışdır. Hələ bu sənədin tərtibinə qədər (1805-1822) Qarabağdakı erməniləşdirmə siyasətinə baxmayaraq, onun aparıldığı zamanda belə burada əhalinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edirdi.
Artıq 1916-cı ildən Qarabağda (xanlıq sərhədləri daxilində) əhalinin təxminən 51%-i azərbaycanlı, 46%-i isə erməni idi. Ermənilərin Yuxarı Qarabağda məskunlaşması daha geniş hal almışdı.
Məlumdur ki, Rusiya hökumətinin həyata keçirmək istədiyi tədbirlər planına İranda olan erməni əhalisinin bu əraziyə köçürülməsi daxil idi. Məkirli və xəyanətkar xarakterlərinin bəhrəsinə görə bir yerdə qərar tuta bilməyən ermənilər üçün əlverişli təbi-cöğrafi şəraiti və həmçinin türk-müsəlman dünyasına kini və eləcə də siyasi-strateci maraqları ilə üst-üstə düşən işğalçılıq niyyətli Rusiyanın himayəsi erməniləri tam qane edirdi.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat
R.D.Barnett, Sir Robert Ker Porter-Regency Artist and traveler, Iran X, 19-24, London, 1972; J.Curtis, Sir Robert Ker Porter [British Library, Department of Manuscripts], London, 1977; E.P.Renne, Robert Ker Porter in Russia, Trudy Gosudarstvennogo Ermitazha XXV, 105-109, Leningrad, 1985.
L.V.Timofeev, V Krugu druzei i muz. The house of A.N.Olenin. Leningrad, 1983; S.F. Sozinova, Obschestvennaia i nauchnaia deyatel’nost’ Alekseya Nikolaevicha Olenina. In: Gosudarstvo, politika i ideologiya v antichnom mire, 171-197, Leningrad, 1990.
J.A.Morier, Journey through Persia Armenia and Asia Minor to Constantinople, in the years 1808 and 1809, London, 1812.
In the archives of the Institute of the History of Material Culture in St.Petersburg, in A.N.Olenin’s fund (F. 7, No. 83) there is a copy of that letter, in French, written by a copyist, corrected by Olenin personally and signed by himself.
V.G.Lukonin, The culture of Sasanian Iran, 19, Moscow, 1969.
The State Russian Histirical Archive, F. 733, descr. 12, No. 218-a, 1820. About the donation of six ancient items.
Ibid., F. 733, descr. 15, No. 77, pp. 1-4.
Ibid., F. 733, descr. 15, No. 77, pp. 19-22. October 1821.
Ibid., F. 733, descr. 87, No. 129.
Leonas Yurşa
(Litva)
Армения: выходцы уже похоронили президента Сержа Саргсяна
«В Армении господствует система криминально-олигархного и коррупционного характера, которая, при существующей кругом нищете, служит обогащению высокопоставленных чиновников и пресекает путь долгосрочным инвестициям».
(Цитата из армянских СМИ)
Без стыда и совести
Прошлой осенью в Ереване проходил 6-ой форум представителей Армении и выходцев из нее. Shame.am сообщил, что руководство Армении уже 20 лет ожидает, когда армянские зарубежные предприниматели откликнутся на неизменный призыв инвестировать в экономику страны. Те реагируют довольно вяло. По мнению Tert.am, не исключено и то, что после данного форума желающих прийти на помощь Армении станет и того меньше.
Армянский общественный деятель и предприниматель из США Заре Палян признался журналистам, что не запомнил выступлений президента Армении Сержа Саргсяна и католикоса Армянской апостольской церкви Гарегина на форуме, ибо они зачитывали по бумажкам то, что для них написали другие: «простите, возможно, вздремнул». Он не доверяет армянским чиновникам. Их жадность безмерна, они словно одержимые: без угрызений совести хватают все, что под руку попадется. Можно назначить министром нового человека, но у него уже в крови грабить, брать взятки, как заставить его служить на благо народа, а не себе на пользу?
Что касается отношения предпринимателей–выходцев к армянской власти, то, по словам Паляна, их доверие равно нолю. Им известно, что здесь грабят, что суды – подкупны. Он сам четыре раза брался за предпринимательство в Армении, все четыре раза ограбили, а суда, в котором можно было найти справедливость, нет. В прошлом году он занялся в пятый раз – снова ничего не получилось. «Честного человека в Армении считают дураком, никчемным. А тех, кто наживается любой ценой, считают ловкими и способными». Беда в том, что не хватает нравственных и аристократических качеств. Это толкает в пропасть, и это следует остановить. «Я вас спрашиваю, вы не думаете, что мы движемся в сторону пропасти?»
Моральных качеств – их, понятно, не хватает многим у власти и во многом. А что такое аристократизм?
«Сержу Саргсяну, лично: такие, как Вы, позорят республику!» – публицист Грачья Галустян свои мысли изложил в форме письма; острое слово тогда, в начале 2012 года, вызвало страшный шум. Кто заставил автора обратиться к президенту на исходе четвертого года его правления? Да ведь желание найти ответ на вопрос, почему в Москве и Санкт-Петербурге только 2 и 3 процента опрошенных, как установили социологи, положительно относятся к армянам. Прямо-таки скандал – ведь десятки миллионов россиян ежедневно на экранах ТВ видят интеллигентных, в разных областях деятельности прославившихся армян, и вот – на тебе! А, возможно, русские отожествляют армян не с лучшими, а с худшими представителями народа? «С такими персонажами, как глава нашего государства, – пишет публицист. – Такие, как Серж Саргсян и вся теперешняя власть, почти полностью состоящая из людей с криминальным прошлым, настоящим и будущим, позорят республику. Они грабят ее, цинично и открыто».
И здесь автор в качестве примера приводит историю, случившуюся с одним предпринимателем-выходцем, гражданином Эдмоном Худияном, который инвестировал в Армению 5 млн. долларов. В числе аферистов, превративших Худияна в банкрота, находился и брат президента - Левон Саргсян. Ну и что? Серж пригрозил брату пальцем: больше так не делай! Нет, посоветовал… как разумно выкрутиться. Автор никак не может успокоиться, что таким образом демонстрируется нескрываемое презрение вчерашних неудачников и автобусных водителей, комсомольских активистов и других, пробравшихся к власти выскочек, к своему народу, мнению его людей.
